Δεκαετίες ερευνών καταδεικνύουν ότι η περιέργεια δεν τροφοδοτεί μόνο την επιθυμία για νέες εμπειρίες και μάθηση∙ μεταβάλλει και τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται και αποθηκεύει πληροφορίες. Με απλά λόγια, η περιέργεια ενισχύει τη μνήμη.
Μια πρόσφατη ανασκόπηση στην επιθεώρηση Annual Review of Psychology συγκέντρωσε δεκαετίες μελετών για το πώς το κίνητρο επηρεάζει τη μνημονική λειτουργία. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι η γνήσια περιέργεια δεν βελτιώνει μόνο την ανάκληση της απάντησης που μας ενδιαφέρει, αλλά ενισχύει και τη μνήμη για άσχετες πληροφορίες που προσλαμβάνονται ταυτόχρονα, ακόμη κι αν δεν αποτελούν το επίκεντρο της προσοχής.
Σε ενδεικτικά πειράματα, οι συμμετέχοντες απάντησαν σε ερωτήσεις γενικών γνώσεων — άλλες αδιάφορες και άλλες πολύ ενδιαφέρουσες. Όσο ανέμεναν τις απαντήσεις στις πιο ελκυστικές ερωτήσεις, προβάλλονταν στην οθόνη τυχαίες φωτογραφίες προσώπων. Αργότερα, αποδείχθηκε ότι θυμούνταν σημαντικά καλύτερα τα πρόσωπα που είδαν όταν βίωναν περιέργεια, παρότι δεν σχετίζονταν καθόλου με τις ερωτήσεις.
Οι απεικονίσεις εγκεφάλου εξήγησαν το γιατί. Κατά τη διάρκεια της περιέργειας, ενεργοποιείται η ventral tegmental area (VTA) — το ίδιο κέντρο ανταμοιβής που “φωτίζει” όταν επίκειται μια ευχάριστη εμπειρία (π.χ. ανταμοιβή ή αγαπημένο φαγητό). Την ίδια στιγμή, η VTA εμφανίζει ισχυρότερες συνδέσεις με τον ιππόκαμπο, την περιοχή που παίζει καίριο ρόλο στη δημιουργία και σταθεροποίηση αναμνήσεων.
Η περιέργεια, λοιπόν, μετατρέπει τον εγκέφαλο σε ένα είδος «σφουγγαριού»: δεν απορροφά μόνο αυτό που μας συναρπάζει, αλλά και ό,τι συμβαίνει παράλληλα. Οι ερευνητές περιγράφουν αυτή την κατάσταση ως interrogative state — μια λειτουργία όπου ο νους είναι έτοιμος να θέτει ερωτήματα, να δημιουργεί συνδέσεις και να κατανοεί συσχετισμούς.
Αντίθετα, όταν κάποιος μελετά υπό πίεση — για εξετάσεις ή από φόβο αποτυχίας — ενεργοποιείται η αντίδραση στο άγχος, με αυξημένη νοραδρεναλίνη. Αυτό οξύνει τη συγκέντρωση, αλλά με στενό και περιορισμένο εύρος. Ο εγκέφαλος εστιάζει σε μεμονωμένα στοιχεία και λεπτομέρειες, εις βάρος των συνδέσεων και της συνολικής εικόνας. Έτσι, μπορεί να θυμάται επακριβώς ένα «απειλητικό» ερέθισμα, αλλά δυσκολεύεται να το εντάξει σε ένα ευρύτερο πλαίσιο.
Σε μια χαρακτηριστική μελέτη, δύο ομάδες εκπαιδευομένων είχαν διαφορετικά κίνητρα: η μία μάθαινε για να κερδίσει χρήματα, η άλλη για να αποφύγει ηλεκτρικά ερεθίσματα (μικρά, ασφαλή). Η δεύτερη ομάδα θυμόταν καλύτερα τα μεμονωμένα γεγονότα, αλλά είχε δυσκολία να ανακαλέσει τις σχέσεις μεταξύ τους. Οι σαρώσεις έδειξαν αυξημένη δραστηριότητα στην αμυγδαλή (το «συναγερμικό» σύστημα), με λιγότερη υποστήριξη από τον ιππόκαμπο, που είναι υπεύθυνος για τη συνδετική μνήμη. Έτσι, πολλές πληροφορίες μένουν ασύνδετες.
Αυτό εξηγεί γιατί κάποιος μπορεί να αριστεύσει σε ένα τεστ πολλαπλής επιλογής την Τρίτη και να έχει ξεχάσει σχεδόν τα πάντα μέχρι την Παρασκευή: οι πληροφορίες αποθηκεύτηκαν υπό στρες, απομονωμένες, χωρίς ουσιαστικές γέφυρες με άλλες γνώσεις.
Πώς να «χακάρετε» τα συστήματα μάθησης του εγκεφάλου
Τα καλά νέα: μπορούμε να εκπαιδεύσουμε τον εαυτό μας να μεταβαίνει μεταξύ νοητικών καταστάσεων. Σε πειράματα νευροανάδρασης, συμμετέχοντες έμαθαν να ενεργοποιούν συνειδητά το σύστημα ανταμοιβής μέσω νοητικών εικόνων παρακολουθώντας τη δραστηριότητα του εγκεφάλου τους σε πραγματικό χρόνο. Με εξάσκηση, κατάφεραν να το ενεργοποιούν και μόνο με τη σκέψη και, μήνες αργότερα, ανέφεραν ότι αξιοποιούσαν την τεχνική για να κινητοποιούνται σε δύσκολες εργασίες.
Οι στόχοι μάθησης απαιτούν διαφορετικές λειτουργικές καταστάσεις. Στην αρχική φάση (π.χ. απομνημόνευση ιατρικής ορολογίας ή αλφαβήτου), είναι χρήσιμη μια εστιασμένη, λεπτομερής προσέγγιση για να χτιστούν τα θεμέλια. Μόλις αυτά εδραιωθούν, χρειάζεται μετάβαση σε λειτουργία περιέργειας για βαθύτερη κατανόηση: αναζήτηση συσχετισμών, δημιουργική σύνθεση ιδεών, εφαρμογές στην πράξη.
Πρακτικές εφαρμογές
- Μεταπλαισιώστε τον στόχο: αντί για «Πρέπει να το μάθω για τις εξετάσεις», δοκιμάστε «Αναρωτιέμαι πώς λειτουργεί αυτό στην πραγματική ζωή;». Έτσι ενεργοποιείτε το σύστημα περιέργειας αντί για το σύστημα απειλής.
- Όταν κάτι φαίνεται βαρετό, ρωτήστε: «Γιατί έχει σημασία;» ή «Πώς διαφέρει από όσα ξέρω;». Ο εγκέφαλος αντιμετωπίζει τις ερωτήσεις σαν γρίφους που αξίζει να λυθούν.
- Αναδιατυπώστε τη σημασία κρίσιμων δοκιμασιών: από «Αυτή η εξέταση καθορίζει το μέλλον μου» σε «Είναι μια άσκηση διάγνωσης του τι ξέρω».
- Ποικιλία στρατηγικών: ξεκινήστε με συγκεντρωμένη επανάληψη και συνεχίστε με διαγράμματα, εξήγηση σε άλλους, παραδείγματα και εφαρμογές.
Η κινητοποίηση δεν είναι ζήτημα «δύναμης θέλησης», αλλά κατανόησης ότι ο εγκέφαλος διαθέτει πολλαπλά συστήματα και ότι χρειάζεται να ξέρουμε πότε να αξιοποιούμε το καθένα. Το παραδοσιακό μοντέλο που αυξάνει το άγχος μέσω εξετάσεων υψηλής πίεσης μπορεί να βοηθά στην απομνημόνευση αποσπασματικών στοιχείων, αλλά συχνά υπονομεύει τη βαθιά κατανόηση.
Φανταστείτε μια μάθηση που ταιριάζει την κατάλληλη νοητική κατάσταση με τον αντίστοιχο στόχο: συγκέντρωση για τις βασικές δομές και περιέργεια για τη δημιουργία συνδέσεων και την εμβάθυνση. Αυτό δεν είναι θεωρητικό σενάριο: πολλά προβλήματα μνήμης σχετίζονται με δυσλειτουργίες στα συστήματα κινητοποίησης. Διδάσκοντας στους ανθρώπους να αναγνωρίζουν και να εναλλάσσουν αυτές τις καταστάσεις, μπορούν να μαθαίνουν και να θυμούνται αποτελεσματικότερα.
