Χιλιάδες νοικοκυριά βρίσκονται κάθε χρόνο εκτός βασικών κοινωνικών επιδομάτων του ΟΠΕΚΑ, ακόμη και επειδή το εισόδημά τους ξεπερνά οριακά τα προβλεπόμενα πλαφόν.
Η άνοδος μισθών, συντάξεων και τεκμαρτών εισοδημάτων δεν συνοδεύτηκε σε όλες τις περιπτώσεις από αντίστοιχη αύξηση των εισοδηματικών ορίων. Έτσι, μια μικρή ονομαστική αύξηση μπορεί να λειτουργήσει σαν «κόφτης», χωρίς απαραίτητα το νοικοκυριό να έχει δει ουσιαστική βελτίωση στην αγοραστική του δύναμη.
Το πρόβλημα αποτυπώνεται εντονότερα σε τρεις βασικές παροχές:
το Επίδομα Παιδιού Α21, το Επίδομα Στέγασης και το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα.
Στην εξαετία 2020-2026, οι καταγεγραμμένοι δικαιούχοι στις τρεις αυτές κατηγορίες μειώθηκαν συνολικά κατά περίπου 420.000 περιπτώσεις παροχών. Ο αριθμός δεν σημαίνει 420.000 διαφορετικούς ανθρώπους, καθώς το ίδιο νοικοκυριό μπορεί να λαμβάνει περισσότερα από ένα επιδόματα.
Ποιοι είναι οι μεγάλοι «κόφτες»
Το βασικό πρόβλημα είναι ότι τα εισοδηματικά όρια λειτουργούν σε αρκετές περιπτώσεις ως απόλυτη γραμμή.
Αν κάποιος βρίσκεται ακριβώς κάτω από το όριο, μπορεί να δικαιούται την παροχή.
Αν το εισόδημά του αυξηθεί ακόμη και λίγο και περάσει πάνω από το όριο, μπορεί να χάσει μέρος ή ακόμη και ολόκληρο το επίδομα, ανάλογα με την παροχή.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται και στο τεκμαρτό εισόδημα, καθώς για ορισμένα επιδόματα δεν εξετάζεται μόνο τι πραγματικά κέρδισε ο φορολογούμενος αλλά και ποιο εισόδημα προκύπτει φορολογικά από τα τεκμήρια.
Επίδομα Στέγασης: Τα εισοδηματικά όρια
Στο Επίδομα Στέγασης, το εισοδηματικό όριο ξεκινά από 7.000 ευρώ για μονοπρόσωπο νοικοκυριό και αυξάνεται κατά 3.500 ευρώ για κάθε επιπλέον μέλος.
Το ανώτατο όριο δεν μπορεί σε καμία περίπτωση να ξεπεράσει τις 21.000 ευρώ ετησίως, ανεξάρτητα από τον αριθμό των μελών.
Έτσι, τα βασικά όρια διαμορφώνονται ως εξής:
Ένα άτομο: έως 7.000 ευρώ.
Δύο μέλη: έως 10.500 ευρώ.
Τρία μέλη: έως 14.000 ευρώ.
Τέσσερα μέλη: έως 17.500 ευρώ.
Πέντε μέλη και άνω: έως 21.000 ευρώ.
Στις μονογονεϊκές οικογένειες υπάρχει ευνοϊκότερη προσαύξηση για το πρώτο ανήλικο παιδί.
Το παράδειγμα που δείχνει πώς χάνεται το επίδομα
Ένας εργαζόμενος που ζει μόνος του και νοικιάζει σπίτι μπορεί να δικαιούται Επίδομα Στέγασης εφόσον το συνολικό εισόδημά του δεν ξεπερνά τις 7.000 ευρώ.
Αν το εισόδημά του ανέβει πάνω από αυτό το όριο, δεν πληροί πλέον το συγκεκριμένο εισοδηματικό κριτήριο.
Το ίδιο συμβαίνει σε ένα ζευγάρι, όπου το σχετικό πλαφόν είναι 10.500 ευρώ.
Η αύξηση του εισοδήματος, λοιπόν, μπορεί να είναι μικρή σε απόλυτο ποσό, αλλά να προκαλέσει πολύ μεγαλύτερη απώλεια αν οδηγήσει στην κατάργηση ολόκληρου του επιδόματος.
Προσοχή: Μετρά και το τεκμαρτό εισόδημα
Για το Επίδομα Στέγασης λαμβάνεται υπόψη το συνολικό πραγματικό ή τεκμαρτό εισόδημα από κάθε πηγή, όπως προκύπτει από την τελευταία εκκαθαρισμένη φορολογική δήλωση.
Αυτό σημαίνει ότι ένας πολίτης μπορεί να εμφανίζει χαμηλά πραγματικά έσοδα, αλλά λόγω τεκμηρίων να εμφανίζεται με υψηλότερο εισόδημα και να βγαίνει εκτός επιδόματος.
Υπάρχουν και περιουσιακά όρια
Δεν αρκεί μόνο το εισόδημα.
Για το Επίδομα Στέγασης εξετάζεται και η ακίνητη περιουσία.
Η φορολογητέα αξία της ακίνητης περιουσίας δεν μπορεί να ξεπερνά τις 120.000 ευρώ για ένα άτομο, με προσαύξηση 15.000 ευρώ για κάθε πρόσθετο μέλος, έως τις 180.000 ευρώ.
Εξετάζονται επίσης καταθέσεις, μετοχές, ομόλογα και συγκεκριμένα τεκμήρια πολυτελούς διαβίωσης.
Επίδομα Παιδιού Α21: Ποιο εισόδημα εξετάζεται
Στο Α21 ο υπολογισμός είναι διαφορετικός.
Δεν υπάρχει ένα ενιαίο όριο για όλες τις οικογένειες. Χρησιμοποιείται το λεγόμενο ισοδύναμο οικογενειακό εισόδημα, το οποίο προκύπτει από το συνολικό εισόδημα της οικογένειας και τη σύνθεσή της.
Υπάρχουν τρεις εισοδηματικές κατηγορίες:
Α’ κατηγορία: έως 6.000 ευρώ ισοδύναμου εισοδήματος.
Β’ κατηγορία: από 6.001 έως 10.000 ευρώ.
Γ’ κατηγορία: από 10.001 έως 15.000 ευρώ.
Πάνω από τα 15.000 ευρώ ισοδύναμου οικογενειακού εισοδήματος, η οικογένεια βγαίνει εκτός της εισοδηματικής κλίμακας του Α21.
Πώς υπολογίζεται το εισόδημα στο Α21
Στον υπολογισμό λαμβάνεται το συνολικό πραγματικό ή τεκμαρτό εισόδημα όλων των μελών της οικογένειας που συμμετέχουν στην αίτηση και έχουν υποχρέωση φορολογικής δήλωσης.
Η οικογένεια δεν εξετάζεται, όμως, με τον ίδιο τρόπο είτε έχει ένα είτε τέσσερα παιδιά.
Χρησιμοποιείται ειδική κλίμακα ισοδυναμίας.
Παράδειγμα οικογένειας με δύο παιδιά
Για ένα ζευγάρι με δύο παιδιά, η κλίμακα ισοδυναμίας είναι 2.
Αν λοιπόν το συνολικό ετήσιο οικογενειακό εισόδημα είναι 28.000 ευρώ, το ισοδύναμο εισόδημα είναι:
28.000 / 2 = 14.000 ευρώ.
Η οικογένεια παραμένει στη Γ’ εισοδηματική κατηγορία και δικαιούται το αντίστοιχο Α21. Αυτό είναι και επίσημο παράδειγμα που παραθέτει ο ΟΠΕΚΑ.
Αν όμως το ισοδύναμο εισόδημα περάσει πάνω από τις 15.000 ευρώ, η οικογένεια παύει να εντάσσεται στις τρεις προβλεπόμενες κατηγορίες.
Πού βρίσκεται το όριο για οικογένεια με δύο παιδιά
Με κλίμακα ισοδυναμίας 2, το ανώτατο συνολικό οικογενειακό εισόδημα για να παραμένει μια οικογένεια με δύο γονείς και δύο παιδιά εντός Α21 είναι ουσιαστικά 30.000 ευρώ.
Στα 30.000 ευρώ:
15.000 x 2 = 30.000 ευρώ.
Πάνω από αυτό το ποσό, με την ίδια οικογενειακή σύνθεση, το ισοδύναμο εισόδημα ξεπερνά τα 15.000 ευρώ.
Οικογένεια με ένα παιδί
Για δύο γονείς και ένα παιδί η κλίμακα ισοδυναμίας είναι 1,75.
Άρα το ανώτατο συνολικό εισόδημα για να παραμένει η οικογένεια στο εισοδηματικό πλαίσιο του Α21 είναι περίπου:
15.000 x 1,75 = 26.250 ευρώ.
Ο ίδιος ο ΟΠΕΚΑ δίνει παράδειγμα οικογένειας με εισόδημα 26.000 ευρώ και ένα παιδί, η οποία εμφανίζει ισοδύναμο εισόδημα 14.857 ευρώ και παραμένει στη Γ’ κατηγορία.
Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα: Ο πολύ χαμηλότερος «κόφτης»
Ακόμη αυστηρότερα είναι τα δεδομένα στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα.
Εδώ δεν εξετάζεται το ετήσιο εισόδημα με τον ίδιο τρόπο.
Ο βασικός έλεγχος αφορά το εισόδημα που είχε το νοικοκυριό τους έξι μήνες πριν από την αίτηση.
Τα όρια είναι:
Ένα άτομο: έως 1.296 ευρώ το εξάμηνο.
Δύο ενήλικες ή μονογονεϊκή οικογένεια με ένα παιδί: έως 1.944 ευρώ.
Δύο ενήλικες και ένα παιδί ή μονογονεϊκή οικογένεια με δύο παιδιά: έως 2.268 ευρώ.
Δύο ενήλικες και δύο παιδιά: έως 2.592 ευρώ.
Δύο ενήλικες και τρία παιδιά: έως 2.916 ευρώ.
Δύο ενήλικες και τέσσερα παιδιά: έως 3.240 ευρώ.
Το συνολικό δηλούμενο εισόδημα δεν μπορεί να ξεπερνά τα 5.832 ευρώ στο εξάμηνο, ανεξάρτητα από το μέγεθος του νοικοκυριού.
Και εδώ υπάρχουν περιουσιακά κριτήρια
Για το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, η ακίνητη περιουσία δεν μπορεί να ξεπερνά τις 90.000 ευρώ για ένα άτομο, αυξανόμενη κατά 15.000 ευρώ για κάθε επιπλέον μέλος και έως τις 150.000 ευρώ.
Υπάρχουν επίσης όρια στις καταθέσεις και στις επενδύσεις, τα οποία ξεκινούν από 4.800 ευρώ για ένα άτομο και αυξάνονται ανάλογα με τη σύνθεση του νοικοκυριού, έως τις 14.400 ευρώ.
Γιατί οι αυτοαπασχολούμενοι κινδυνεύουν περισσότερο
Ιδιαίτερη κατηγορία αποτελούν οι ελεύθεροι επαγγελματίες.
Το ελάχιστο τεκμαρτό φορολογητέο εισόδημα μπορεί να αυξάνεται ακόμη και όταν τα πραγματικά κέρδη τους δεν έχουν μεταβληθεί αντίστοιχα.
Έτσι μπορεί να δημιουργηθεί το εξής παράδοξο:
Ο επαγγελματίας να μην έχει ουσιαστικά περισσότερα χρήματα στην τσέπη του, αλλά φορολογικά να εμφανίζεται με υψηλότερο εισόδημα.
Και αυτό το υψηλότερο εισόδημα μπορεί να χρησιμοποιηθεί στη συνέχεια κατά τον έλεγχο συγκεκριμένων κοινωνικών παροχών.
420.000 λιγότερες περιπτώσεις δικαιούχων σε έξι χρόνια
Η εικόνα των τελευταίων έξι ετών είναι εντυπωσιακή.
Στο Επίδομα Παιδιού Α21, οι δικαιούχοι από 711.527 τον Μάιο του 2020 περιορίστηκαν σε 460.803 τον Μάιο του 2026.
Η μείωση φτάνει τους 250.724 δικαιούχους ή 35,2%.
Στο Επίδομα Στέγασης, από 243.082 τον Ιούνιο του 2020 οι δικαιούχοι μειώθηκαν στους 168.447 τον Ιούνιο του 2026.
Η πτώση είναι 74.635 ή 30,7%.
Στο Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, οι 240.066 δικαιούχοι του 2020 έγιναν 145.308 το 2026.
Πρόκειται για μείωση 94.758 ή 39,5%.
Αθροιστικά οι καταγεγραμμένες περιπτώσεις δικαιούχων στις τρεις παροχές μειώθηκαν κατά περίπου 420.117, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι πρόκειται για ισάριθμα διαφορετικά φυσικά πρόσωπα.
Μια μικρή αύξηση μπορεί να κοστίσει ένα ολόκληρο επίδομα
Εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη παγίδα.
Ένας εργαζόμενος μπορεί να πάρει μια μικρή αύξηση.
Ένας συνταξιούχος μπορεί να δει τη σύνταξή του να αυξάνεται ονομαστικά.
Ένας ελεύθερος επαγγελματίας μπορεί να εμφανιστεί με μεγαλύτερο τεκμαρτό εισόδημα.
Αν όμως αυτή η μεταβολή τον οδηγήσει πάνω από το αντίστοιχο εισοδηματικό όριο, μπορεί να χάσει ένα επίδομα αξίας εκατοντάδων ή και χιλιάδων ευρώ ετησίως.
Και σε περιόδους υψηλών τιμών σε τρόφιμα, ενοίκια και ενέργεια, το νοικοκυριό μπορεί τελικά να βρεθεί με μικρότερο πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα, παρά το γεγονός ότι στα χαρτιά εμφανίζεται «πλουσιότερο».
Αυτός είναι ο λόγος που τα εισοδηματικά πλαφόν έχουν μετατραπεί σε έναν από τους πιο κρίσιμους παράγοντες για το ποιος τελικά παίρνει και ποιος χάνει τα κοινωνικά επιδόματα.
